នៅតាមខ្សែទស្សនាកម្សាន្តតាមតំបន់វង់ធំនៃរមណីយដ្ឋានអង្គរ ភ្ញៀវទេសចរច្បាស់ជាមិនអាចរំលងសម្រស់ដ៏ត្រកាលនៃ ប្រាសាទនាគព័ន្ធ ឡើយ។ ប្រាសាទនេះស្ថិតក្នុងភូមិរហាល សង្កាត់នគរធំ ក្រុងសៀមរាប ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយផ្ទៃទឹកបារាយណ៍ដ៏ធំល្វឹងល្វើយ បង្កើតបានជាទស្សនីយភាពធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយជំនឿសាសនាខ្មែរតាំងពីបុរាណកាល។
ជានិមិត្តរូបនៃ “អនោតស្រះ” ក្នុងជំនឿខ្មែរ បើយោងតាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ លោកសាស្ត្រាចារ្យ អាំង ជូលាន ប្រាសាទនាគព័ន្ធត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងទម្រង់ជាកោះដ៏ឧត្តម តំណាងឱ្យ “អនោតស្រះ” (ភាសាសំស្ក្រឹត៖ អនវតប្ត) ដែលមានន័យថា ស្រះទឹកដ៏ត្រជាក់ត្រជុំនៃឋានសួគ៌។ ប្រាសាទនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធប្លែកពីគេ ដោយមានស្រះធំមួយនៅចំកណ្តាល និងស្រះតូចៗចំនួនបួននៅតាមទិសទាំងបួន៖
ទិសខាងកើត៖ ចម្លាក់ក្បាលមនុស្ស តំណាងឱ្យទន្លេគង្គា។
ទិសខាងត្បូង៖ ចម្លាក់ក្បាលសិង្ហ។
ទិសខាងលិច៖ ចម្លាក់ក្បាលសេះ។
ទិសខាងជើង៖ ចម្លាក់ក្បាលដំរី។
នៅចន្លោះស្រះធំនិងស្រះតូចៗ មានទបង្ហូរទឹកដែលសាសនិកជនប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចពិធីបួងសួង (ដូចជាពិធីសុំទឹកភ្លៀង) ដោយដងទឹកពីស្រះធំមកចាក់បង្ហូរតាមទខាងក្នុង បញ្ចេញតាមមាត់មនុស្សនិងសត្វទាំងនោះ។ ចំណែកឯរូបនាគពីរដែលព័ន្ធជុំវិញខឿនប្រាសាទកណ្តាល គឺជានិមិត្តរូបនៃនាគ “អនវតប្ត” ដែលរស់នៅថែរក្សាស្រះសួគ៌ានេះឯង។
អាជ្ញាធរជាតិអប្សរាបានយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងលើការគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធទឹកបុរាណ ដែលបានឈប់ដំណើរការរីងស្ងួតអស់ជាង៥០០ឆ្នាំកន្លងមកហើយ ដោយបានធ្វើការជួសជុល ស្តារ និងចាប់ផ្តើមបំពេញទឹកក្នុងបារាយណ៍ខាងជើងនេះឡើងវិញនៅឆ្នាំ២០០៨ ហើយមុខងារស្វ័យប្រវត្តិនៃប្រព័ន្ធទឹកបុរាណនេះក៍បានធ្វើអោយស្រះទឹកទាំង៥របស់ប្រាសាទនាគព័ន្ធ និងកសិន្ធុប្រាសាទព្រះខ័ន មានទឹកឡើងវិញផងដែរ។ ការរក្សាទឹកឱ្យមានស្ថេរភាពក្នុងប្រព័ន្ធបុរាណនេះមិនត្រឹមតែជួយលើកកម្ពស់សោភ័ណភាពបរិស្ថានជុំវិញឱ្យមានភាពខៀវស្រងាត់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងផ្នែកបច្ចេកទេស គឺផ្ដល់សំណើមដល់ស្រទាប់ដីគ្រឹះ ការពារការស្រុត ដើម្បីរក្សាលំនឹងគ្រឹះប្រាសាទឱ្យរឹងមាំយូរអង្វែង ហើយប្រសិនបើស្រទាប់ដីខ្សាច់ គ្រឹះស្ងួតខ្លាំង អាចងាយបណ្តាលឱ្យប្រាសាទទ្រេត ឬដួលរលំ។
ប្រាសាទនាគព័ន្ធមិនត្រឹមតែជាកេរដំណែលស្ថាបត្យកម្មដ៏ល្អឯកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគឺជាសក្ខីភាពនៃចំណេះដឹងផ្នែកជលសាស្ត្រ និងការត្បាញបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងសុខដុមរមនារវាង “ជំនឿ” និង “ធម្មជាតិ” របស់បុព្វបុរសខ្មែរ។
អត្ថបទ៖ ការិយាល័យផ្សព្វផ្សាយ
រូបភាព៖ លោក ជា វណ្ណៈ,លោក រដ្ឋ ផល្លីន និង លោក Andy Brouwer
Located along the Grand Circuit of the Angkor site, Neak Poan Temple is a destination that visitors should not miss. Situated in Rohal Village, Sangkat Nokor Thom, Siem Reap City, the temple is surrounded by a vast expanse of water, creating a striking natural landscape deeply connected to ancient Khmer religious beliefs.
According to research by Ang Choulean, Neak Poan Temple symbolizes the sacred Anavatapta Pond, a mythical lake in Hindu-Buddhist cosmology believed to possess healing and purifying properties. The temple is uniquely designed as a central island, representing this celestial pond.
Its architectural layout is both symbolic and sophisticated. At the center lies a large pond, surrounded by four smaller ponds aligned with the cardinal directions. Each pond features a distinctive sculpture:
East: Human head, representing the Ganges River
South: Lion head
West: Horse head
North: Elephant head
These sculpted outlets allowed water to flow between the ponds, serving not only a hydraulic function but also a spiritual one. Devotees once performed rituals—such as prayers for rain—by channeling water from the central pond through the smaller basins, where it flowed out through the mouths of these symbolic figures.
Encircling the central sanctuary are two intertwined naga (serpent) statues, representing the mythical guardians of Anavatapta. These naga reinforce the temple’s sacred identity as a divine and protective water sanctuary.
In modern times, the APSARA National Authority has undertaken significant efforts to restore and manage the ancient water system, which had been inactive for over 500 years. Beginning in 2008, restoration work on the northern baray enabled water to once again circulate through the five ponds of Neak Poan Temple and extend to the moat of Preah Khan Temple.
Maintaining this water system is essential not only for preserving the temple’s visual beauty but also for its structural stability. The presence of water helps keep the sandy soil beneath the temple moist, preventing erosion and reducing the risk of foundation instability. Without adequate moisture, the ground could dry out, potentially causing the structure to tilt or collapse.
Neak Poan Temple stands today as more than just a remarkable architectural monument. It is a testament to the advanced hydrological knowledge of the ancient Khmer civilization and a powerful symbol of the harmonious relationship between faith and nature.
Article by: Office of Communication
Photos by: Mr. Chea Vannak, Mr. Rath Phallin and Mr. Andy Brouwer
Translation by: Net Phirun
